პუტინთან მორიგებას არ აქვს აზრი, ის უნდა დავამარცხოთ

ჯონათან ლითელი

ბოლო ხანებია ყოველი კუთხე-კუნჭულიდან სულ ერთი და იგივე წუწუნი მესმის: უკრაინელები აზვიადებენ, ნატომ ძალიან ღრმად შეტოპა, ფასების ზრდა არ უნდა დაგვავიწყდეს, პუტინთან მეტი სიფრთხილე უნდა გამოვიჩინოთ. ყველაზე დიდი გულწრფელობა მაინც ჰენრი ქისინჯერმა გამოიჩინა, რომელმაც გასულ თვეს დავოსში ასე განაცხადა: „რუსეთთან [ნატოს] ახალი ომის საფრთხის გამო“, უკრაინა ტერიტორიის ნაწილის დათმობას უნდა დათანხმდეს. გერმანიაში, სადაც ოლაფ შოლცის მთავრობა ითრევს ფეხს და უკრაინისთვის დაპირებული იარაღის გადაცემას არა ჩქარობს, ზოგიერთი პოლიტიკოსი რუსეთზე გერმანიის ენერგეტიკული დამოკიდებულების (რაც არ უნდა მტკივნეული იყოს) დასრულების ნაცვლად, თვალის დახუჭვას და ძველ მომაკვდინებელ კომფორტში დაბრუნებას გვთავაზობს. არც ემანუელ მაკრონს სურს, მათ ჩამორჩეს ”რუსეთის დამცირება არ შეიძლება”, – ხაზგასმით აღნიშნა მან ცოტა ხნის წინ, სანამ საშველს დააყენებდა და კიევში გაემგზავრებოდა.

როგორ იბრიყვებენ თავს! რამხელა ცვედანობის, სტრატეგიული ხედვის ნაკლებობის ნიშნებს ავლენენ, რითაც ვლადიმერ პუტინი, უსათუოდ, ხეირიანად ისარგებლებს. ამას წინ კრემლთან დაახლოებულმა რუსმა მილიარდერმა ბრიტანელ ჟურნალისტ ქეთრინ ბელთონს უთხრა, პუტინი “დარწმუნებულია, რომ დასავლეთი დასუსტდება… და რომ გრძელვადიან მომავალში ის გაიმარჯვებს”. Continue reading “პუტინთან მორიგებას არ აქვს აზრი, ის უნდა დავამარცხოთ”

ეკონომიკური სტრუქტურა და დემოკრატია

დარონ აჯემოლუ, ჯეიმზ ეი რობინსონი
დიქტატურისა და დემოკრატიის ეკონომიკურ სათავეებთან, თავი IX

ალღო გვკარნახობს, რომ ეკონომიკის სტრუქტურა ან ეკონომიკური ინსტიტუტები იმ შემთხვევაში იძენს მნიშვნელობას, თუ ელიტებისთვის[1] დემოკრატიასა და არადემოკრატიას შორის თანაფარდობაზე ახდენს გავლენას ან რევოლუციასთან შედარებით დემოკრატიის სარგებელს განსაზღვრავს მოქალაქეებისთვის. არსებობს მრავალი მიზეზი, რის გამოც ასე შეიძლება მოხდეს.

პირველი: ეკონომიკის სტრუქტურამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს იმ ხარჯებზე, რომლის გაღება გვიწევს რევოლუციის, რეპრესიების ან გადატრიალების გამო. მეორე: ეკონომიკის სტრუქტურამ ასევე შეიძლება გავლენა მოახდინოს სხვადასხვა ჯგუფებს შორის შემოსავლების გადანაწილების პოლიტიკაზე, რასაც ჩვენი კვლევითი მოდელი დემოკრატიის წარმოქმნასა და კონსოლიდაციას უკავშირებს. ამ თავში მიზეზთა ორივე ჯგუფს შევეხებით. ჩვენს მიერ გაანალიზებული მოდელები საშუალებას გვაძლევს, დემოკრატიის შესახებ პოლიტიკური მეცნიერებისა და სოციოლოგიური ლიტერატურის ზოგიერთი ყველაზე გამორჩეული მოსაზრებაც განვიხილოთ. მაგალითად ის, რომ დემოკრატია ვერასოდეს იქნება შენარჩუნებული მეტწილად აგრარულ საზოგადოებაში, ან, თუნდაც, ისეთ საზოგადოებაში, სადაც ელიტები მსხვილი მიწის მესაკუთრეები არიან. მსგავსი მოსაზრება გვხვდება დაწყებული მურით (Barrington Moore – The Social Origins of Dictatorship and Democracy: Lord and Peasant in the Making of the Modern World; Boston: Beacon Press, 1966) და დალით (Robert A. Dahl – Polyarchy. Participation and Opposition, New Haven, Yale University Press, 1971) და დამთავრებული როშემაიერით, სთივენსით და სთივენსით (Dietrich Rueschemeyer, Evelyn H. Stephens, and John D. Stephens – Capitalist Development and Democracy; Chicago: University of Chicago Press, 1992). თუმცა, გაურკვეველი რჩება, რამდენადაა მიკროეკონომიკური თვალსაზრისით ეს მოსაზრებები გამყარებული. ჩვენი მიზანია, იმ მექანიზმების გამოკვეთა, რომლებიც ასეთ კავშირს გამოკვეთს.

Continue reading “ეკონომიკური სტრუქტურა და დემოკრატია”

უფასო ფულის შესახებ

ფრედერიკ ბასტია
სესხი
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი IX

როდის არა ყოფილა, განა, მაგრამ ბოლო რამდენიმე წელია ხომ გამორჩეულად – ადამიანები შეიპყრო ოცნებამ იაფი სესხის[1] შესახებ, რაც ქონების გამრავლებაში დაეხმარებოდა. არ გადავაჭარბებ, თუ ვიტყვი, რომ პარიზულმა პრესამ, თებერვლის რევოლუციის[2] შემდეგ, ათი ათასზე მეტი ბროშურა გამოსცა ამ იოლი გზით სოციალური პრობლემების გადაჭრის თაობაზე.

სამწუხაროდ, ეს გზა მხოლოდ ქვიშაზე აგებული ზმანებაა… ეგეც არ ვიცი, ზმანების აგება საერთოდ თუა შესაძლებელი.

მეოცნებე ადამიანებს ლითონის ფული[3] და საქონელი ერთმანეთში ერევათ, ლითონის ფული ქაღალდის ფულისგან ვერ გაურჩევიათ და შემდეგ ამ ორ მცდარ დაშვებას ფაქტად გვასაღებენ.
Continue reading “უფასო ფულის შესახებ”

ფაშიზმი ძალიან მარტივია

ეპიდემიოლოგიური სამახსოვრო

ბორის სტრუგაცკი

ჩვენს სახლში ჟამიანობაა და არ ვიცით, როგორ ვუწამლოთ. მეტიც, ხშირად, სწორ დიაგნოზსაც ვერ ვსვამთ და ვისაც კეთრი უკვე შეეყარა, ვერ ამჩნევს, რომ ავადაა და სხვასაც აავადებს.

მას ჰგონია, რომ ყველაფერი კარგად იცის ფაშიზმის შესახებ. ფაშიზმი ხომ ნახშირივით შავი SS-ის ფორმებია, ყეფა-ყეფა ლაპარაკი, რომაულ მისალმებაში ამართული ხელები, სვასტიკა, შავ-წითელი დროშები, მწკრივად სიარული, მავთულხლართებს მიღმა დამწყვდეული, ძვლის პირამდე გალეული ადამიანები, ცხიმიანი კვამლი კრემატორიუმის საკვამურებიდან, ქოჩორჩამოშლილი, შეშლილი ფიურერი, გოდორა გერინგი, პენსნეიანი ჰიმლერი და ნახევარი დუჟინი მეტ-ნაკლებად ნაცნობი პერსონაჟი „გაზაფხულის ჩვიდმეტი გაელვებიდან“, „მზვერავის გმირობიდან“ „ბერლინის დაცემიდან“…[1]

Continue reading “ფაშიზმი ძალიან მარტივია”

სახელმწიფოს მიერ შექმნილი სამუშაო ადგილების შესახებ

ფრედერიკ ბასტია
საზოგადოებრივი სამუშაოები
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი V

რა უნდა იყოს იმაზე ბუნებრივი, როდესაც ერი, როცა დარწმუნდება, რომ რომელსამე დიდ საწარმოს თემისთვის დიდი სიკეთის მოტანა შეუძლია, ასეთი საწარმოს ასამუშავებლად სახსრებს მოკრებს მოქალაქეთა შორის. მაგრამ უნდა ვაღიარო, მაჟრჟოლებს და ტანში მზარავს, როდესაც, ამ გადაწყვეტილების მხარდასაჭერად, მცდარი ეკონომიკური საბუთი მოაქვთ ხოლმე: „გარდა ამისა, ეს სამუშაო ადგილების შექმნის საშუალებაა“.

სახელმწიფოს გაჰყავს შარა-გზები, აშენებს სახლებს, ქუჩებს შეაკეთებს, არხებს თხრის – ამ სამუშაოებზე ის ასაქმებს გარკვეული რაოდენობით ადამიანებს. ეს არის ის, რაც ხილულია, მაგრამ, ამავე დროს, სახელმწიფო სხვა ადამიანებს ართმევს სამუშაოს და ეს არის ის, რაც დაფარულია. Continue reading “სახელმწიფოს მიერ შექმნილი სამუშაო ადგილების შესახებ”

ჩემი ესპანური სირცხვილი

ბრაზი მახრჩობს და მრცხვენია.

მრცხვენია ჩვენი პრემიერ-მინისტრის ნაცვლად. და გაბრაზებული ვარ, ის რომ ჩვენი პრემიერია.

მრცხვენია, როდესაც მას მარგო სიმონიანი აქებს.

მოხერხება ხომ უნდა, სიმონიანმა შეგაქოს. ‍

როდესაც მას ვუსმენდი, იმ წამს უფრო მეტადაც კი მძულდა, ვიდრე პუტინი და ლუკაშენკო მძულს.

ის ორი გადამთიელი მტერია და ეს – ჩემს ქვეყანას წარმოადგენს. ამიტომ წარმომადგენს მეც.

ბევრი ჩემი მეგობარი ამბობს – ის ჩემი პრემიერი არ არის.

არც მე ამირჩევია. ვაპროტესტებ. მისი და მისი უფროსის წინააღმდეგ აქციებზე გამოვდივარ. მაგრამ ჟოზეფ დე მესტრმა თქვა: “ყველა ერს ის მთავრობა ჰყავს, რომელსაც იმსახურებს”. ამიტომ, სანამ ჩემი ქვეყნის პრემიერად რჩება, ჩემი სახელითაც ლაპარაკობს.

ამიტომ მახრჩობს ბრაზი და მრცხვენია.

Слава Україні! Героям слава!

#StandWithUkraine

გადასახადების შესახებ

ფრედერიკ ბასტია
გადასახადები
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი III

მოგიკრავთ თუ არა ყური, როგორ უთქვამთ:

„გადასახადები ფულის საუკეთესო დაბანდებაა. გადასახადები მაცოცხლებელი მანანაა. შეხედეთ, რამდენი ოჯახი სულდგმულობს გადასახადებით. წარმოიდგინეთ ის ზეგავლენა, რაც არაპირდაპირ აქვთ გადასახადებს მრეწველობაზე. გადასახადები უსაზღვროა, ისეთივე ვრცლად განფენილი, როგორც თავად სიცოცხლე“.

ამგვარი მოძღვრების წინააღმდეგ, ვალდებული ვარ, გავიმეორო, რაც წინა ჯერზეც ვთქვი. პოლიტიკურმა ეკონომიკამ კარგად იცის, მისი სწავლება საკმარისად თავშესაქცევი ვერ არის, რომ დაიჩემოს Repetita placen – გამეორება სასიამოვნოა. ასე რომ, ბაზილეს[1] მსგავსად, პოლიტიკურმა ეკონომიკამ ეს გამოთქმა სათავისოდ გადაასხვაფერა: Repetita docent – გამეორება ცოდნის დედაა.

სარგებელი, რომლითაც სახელმწიფო მოხელეები სარგებლობენ საკუთარი ხელფასის გამოწერისას, არის ის, რაც ხილულია. მათთვის საქონლის მომწოდებლების მიერ მიღებული სარგებელიც ხილულია. ეს ყველა თვალწინ დევს, დახედავ და – დაინახავ.

მაგრამ უღელი, რომლის გადაგდებას გადასახადის გადამხდელები ცდილობენ, არის ის, რაც დაფარულია. და ზიანი, რომელსაც განიცდიან მეწარმეები, რომლებიც მათ საქონლით ამარაგებენ. ეს ყველა დაფარულია, თუმცა, მახვილი თვალი და გონება იოლად დაინახავს.

როდესაც სახელმწიფო მოხელე საკუთარი სიამოვნებისთვის ასი სუთი მეტს ხარჯავს, ეს სხვა არაფერს ნიშნავს, თუარა იმას, რომ გადასახადის გადამხდელი ხარჯავს საკუთარი საჭიროებისთვის ასი სუთი ნაკლებს. მაგრამ მოხელის დანახარჯი ხილულია, იმიტომ რომ მან ეს ფული გახარჯა, მაგრამ გადასახადის გადამხდელისას ვერ ვხედავთ, რადგან – ვაი რომ! – ამ თანხის მოხმარების საშუალება მას არ მიეცა.

ქვეყანას თქვენ ხრიოკ მიწას და გადასახადს – მაცოცხლებელ წვიმას ადარებთ. ნება თქვენია. მაგრამ ახლა, ჰკითხეთ საკუთარ თავს, საიდან ჩნდება ეგ წვიმა. ეგებ, გადასახადია სწორედ, რამაც დააშრო ნიადაგი და გაახრიოკა?

Continue reading “გადასახადების შესახებ”

გარანტირებული დასაქმება და გარანტირებული მოგება

ფრედერიკ ბასტია
დასაქმების უფლება და მოგების უფლება.[1]
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი XII

„ძმებო, გაიკარით ჯიბეზე ხელი და მომეცით სამუშაო თქვენთვის ხელსაყრელ ფასად“ – ასე ჟღერს დასაქმების უფლება, უმარტივესი, დავარქვათ მას პირველი მოწვევის სოციალიზმის თვალსაზრისით.

„ძმებო, გაიკარით ჯიბეზე ხელი და მომეცით სამუშაო ჩემთვის ხელსაყრელი ხელფასით“ – ასე ჟღერს მოგების უფლება, უფრო დახვეწილი ან მეორე მოწვევის სოციალიზმის თვალსაზრისით.

ორივე მოძღვრება მყარად დგას ხილულ სიმართლეზე, მაგრამ ჩამოიქცევა, როგორც კი იმ სიმართლით განვსჯით, რაც დაფარულია.

რაც ხილულია, არის შრომა და მოგება, რომელსაც საზოგადოებიდან გადასახადის სახით მოკრებილი თანხა კვებავს. რაც დაფარულია, არის სამუშაო და მოგება, რომელიც დაიკარგა, მაგრამ შეიქმნებოდა, თუკი იმ თანხას საზოგადოებას დავუტოვებდით და თავად გადასახადის გადამხდელნი განკარგავდნენ.

1848 წელს დასაქმების უფლება ჩვენს წინაშე წარსდგა მახინჯი იანუსის სახით და ეს საკმარისი აღმოჩნდა, რომ საზოგადოების თვალში მისი სახელი შებღალულიყო.

ერთ სახეს ერქვა: ეროვნული სახელოსნო.

მეორეს: ორმოცდახუთი სანტიმი.[2]

რივოლის ქუჩიდან[3] ეროვნულ სახელოსნოებში მიჰქონდათ მილიონები, ხელფასები რომ დაერიგებინათ, ასეთი იყო მონეტის ხილული მხარე.

მაგრამ რა იყო ამ მონეტის მეორე, უხილავ მხარეს? იმისათვის რომ მილიონობით ფრანკი ხაზინიდან გამოვიტანოთ, ჯერ ხაზინაში ეს ფული უნდა შევიტანოთ. სწორედ ამიტომ, დასაქმების უფლების მომხრეებმა ნაცადი გზით – გადასახადის გადამხდელებს მიმართეს.

Continue reading “გარანტირებული დასაქმება და გარანტირებული მოგება”

იგავი გატეხილ ფანჯარაზე

მთარგმნელის კომენტარი:
ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ტექსტი, რაც კი ოდესმე ვინმე ეკონომისტს დაუწერია. და ერთ-ერთი ჩემთვის ყველაზე საყვარელი ესსე ბასტიარიუმიდან (“პეტიციასთან” ერთად).
ამიტომ სწორედ, კომენტარი თავში გამომაქვს, მანამ, სანამ თავად ბასტიას კითხვას შეუდგებოდე. მინდა გაგაფრთხილო, რომ ჩემეულ თარგმანზე უფრო ზუსტი და უკეთესი ქართული თარგმანი (იმიტომ თუნდაც, რომ ის დედნიდანაა, მე კი ინგლისური თარგმნის თარგმნას ვაკეთებ) დევს აი, აქ.

***

ფრედერიკ ბასტია
გატეხილი ფანჯარა.
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი I

bastiat

ჩემო მკითხველო, შესწრებიხარ თუ არა, როგორ ბობოქრობს კეთილშობილი ბურჟუა ჟაკ ბონომი[1], როცა მისი ონავარი შვილი ფანჯრის შუშას ჩაამსხვრევს? ასეთ დროს, უთუოდ, იმასაც შენიშნავ შენი დაკვირვებული თვალით, რომ ყოველი დოყლაპია, ირგვლივ ვინც შემოკრებილა, თუნდაც ოცდაათნი იყვნენ, პირი შეუკრავსო თითქოს, ასე ანუგეშებს: „ზოგი ჭირი მარგებელია“, „კარგიც ხომ კეთდება რაღაც“, „მსგავსი უსიამო შემთხვევები ადგილობრივ წარმოებას უწყობს ხელს“, „ყველას უნდა შეხვდეს მისი წილი დოვლათი – რა ბედი ეწევა მეშუშეს, თუკი ფანჯრის მინები არასდროს გატყდება?”

ეგებ, საბრალო ბონომის გულის გამოსაკეთებლად ნასროლი როყიო სიტყვები გეგონოს, მაგრამ მათ უკან მთელი სწავლება იმალება, რომლის გასინჯვაც ამ მარტივი მაგალითით კეთილი საქმე მგონია, რაკი ეს სწავლებაა სწორედ, რომლითაც, სამწუხაროდ, ჩვენი ეკონომიკის მმართველი ინსტიტუციების უმრავლესობა ხელმძღვანელობს.

Continue reading “იგავი გატეხილ ფანჯარაზე”