უფასო ფულის შესახებ

ფრედერიკ ბასტია
სესხი
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი IX

როდის არა ყოფილა, განა, მაგრამ ბოლო რამდენიმე წელია ხომ გამორჩეულად – ადამიანები შეიპყრო ოცნებამ იაფი სესხის[1] შესახებ, რაც ქონების გამრავლებაში დაეხმარებოდა. არ გადავაჭარბებ, თუ ვიტყვი, რომ პარიზულმა პრესამ, თებერვლის რევოლუციის[2] შემდეგ, ათი ათასზე მეტი ბროშურა გამოსცა ამ იოლი გზით სოციალური პრობლემების გადაჭრის თაობაზე.

სამწუხაროდ, ეს გზა მხოლოდ ქვიშაზე აგებული ზმანებაა… ეგეც არ ვიცი, ზმანების აგება საერთოდ თუა შესაძლებელი.

მეოცნებე ადამიანებს ლითონის ფული[3] და საქონელი ერთმანეთში ერევათ, ლითონის ფული ქაღალდის ფულისგან ვერ გაურჩევიათ და შემდეგ ამ ორ მცდარ დაშვებას ფაქტად გვასაღებენ.
Continue reading “უფასო ფულის შესახებ”

სახელმწიფოს მიერ შექმნილი სამუშაო ადგილების შესახებ

ფრედერიკ ბასტია
საზოგადოებრივი სამუშაოები
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი V

რა უნდა იყოს იმაზე ბუნებრივი, როდესაც ერი, როცა დარწმუნდება, რომ რომელსამე დიდ საწარმოს თემისთვის დიდი სიკეთის მოტანა შეუძლია, ასეთი საწარმოს ასამუშავებლად სახსრებს მოკრებს მოქალაქეთა შორის. მაგრამ უნდა ვაღიარო, მაჟრჟოლებს და ტანში მზარავს, როდესაც, ამ გადაწყვეტილების მხარდასაჭერად, მცდარი ეკონომიკური საბუთი მოაქვთ ხოლმე: „გარდა ამისა, ეს სამუშაო ადგილების შექმნის საშუალებაა“.

სახელმწიფოს გაჰყავს შარა-გზები, აშენებს სახლებს, ქუჩებს შეაკეთებს, არხებს თხრის – ამ სამუშაოებზე ის ასაქმებს გარკვეული რაოდენობით ადამიანებს. ეს არის ის, რაც ხილულია, მაგრამ, ამავე დროს, სახელმწიფო სხვა ადამიანებს ართმევს სამუშაოს და ეს არის ის, რაც დაფარულია. Continue reading “სახელმწიფოს მიერ შექმნილი სამუშაო ადგილების შესახებ”

გადასახადების შესახებ

ფრედერიკ ბასტია
გადასახადები
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი III

მოგიკრავთ თუ არა ყური, როგორ უთქვამთ:

„გადასახადები ფულის საუკეთესო დაბანდებაა. გადასახადები მაცოცხლებელი მანანაა. შეხედეთ, რამდენი ოჯახი სულდგმულობს გადასახადებით. წარმოიდგინეთ ის ზეგავლენა, რაც არაპირდაპირ აქვთ გადასახადებს მრეწველობაზე. გადასახადები უსაზღვროა, ისეთივე ვრცლად განფენილი, როგორც თავად სიცოცხლე“.

ამგვარი მოძღვრების წინააღმდეგ, ვალდებული ვარ, გავიმეორო, რაც წინა ჯერზეც ვთქვი. პოლიტიკურმა ეკონომიკამ კარგად იცის, მისი სწავლება საკმარისად თავშესაქცევი ვერ არის, რომ დაიჩემოს Repetita placen – გამეორება სასიამოვნოა. ასე რომ, ბაზილეს[1] მსგავსად, პოლიტიკურმა ეკონომიკამ ეს გამოთქმა სათავისოდ გადაასხვაფერა: Repetita docent – გამეორება ცოდნის დედაა.

სარგებელი, რომლითაც სახელმწიფო მოხელეები სარგებლობენ საკუთარი ხელფასის გამოწერისას, არის ის, რაც ხილულია. მათთვის საქონლის მომწოდებლების მიერ მიღებული სარგებელიც ხილულია. ეს ყველა თვალწინ დევს, დახედავ და – დაინახავ.

მაგრამ უღელი, რომლის გადაგდებას გადასახადის გადამხდელები ცდილობენ, არის ის, რაც დაფარულია. და ზიანი, რომელსაც განიცდიან მეწარმეები, რომლებიც მათ საქონლით ამარაგებენ. ეს ყველა დაფარულია, თუმცა, მახვილი თვალი და გონება იოლად დაინახავს.

როდესაც სახელმწიფო მოხელე საკუთარი სიამოვნებისთვის ასი სუთი მეტს ხარჯავს, ეს სხვა არაფერს ნიშნავს, თუარა იმას, რომ გადასახადის გადამხდელი ხარჯავს საკუთარი საჭიროებისთვის ასი სუთი ნაკლებს. მაგრამ მოხელის დანახარჯი ხილულია, იმიტომ რომ მან ეს ფული გახარჯა, მაგრამ გადასახადის გადამხდელისას ვერ ვხედავთ, რადგან – ვაი რომ! – ამ თანხის მოხმარების საშუალება მას არ მიეცა.

ქვეყანას თქვენ ხრიოკ მიწას და გადასახადს – მაცოცხლებელ წვიმას ადარებთ. ნება თქვენია. მაგრამ ახლა, ჰკითხეთ საკუთარ თავს, საიდან ჩნდება ეგ წვიმა. ეგებ, გადასახადია სწორედ, რამაც დააშრო ნიადაგი და გაახრიოკა?

Continue reading “გადასახადების შესახებ”

გარანტირებული დასაქმება და გარანტირებული მოგება

ფრედერიკ ბასტია
დასაქმების უფლება და მოგების უფლება.[1]
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი XII

„ძმებო, გაიკარით ჯიბეზე ხელი და მომეცით სამუშაო თქვენთვის ხელსაყრელ ფასად“ – ასე ჟღერს დასაქმების უფლება, უმარტივესი, დავარქვათ მას პირველი მოწვევის სოციალიზმის თვალსაზრისით.

„ძმებო, გაიკარით ჯიბეზე ხელი და მომეცით სამუშაო ჩემთვის ხელსაყრელი ხელფასით“ – ასე ჟღერს მოგების უფლება, უფრო დახვეწილი ან მეორე მოწვევის სოციალიზმის თვალსაზრისით.

ორივე მოძღვრება მყარად დგას ხილულ სიმართლეზე, მაგრამ ჩამოიქცევა, როგორც კი იმ სიმართლით განვსჯით, რაც დაფარულია.

რაც ხილულია, არის შრომა და მოგება, რომელსაც საზოგადოებიდან გადასახადის სახით მოკრებილი თანხა კვებავს. რაც დაფარულია, არის სამუშაო და მოგება, რომელიც დაიკარგა, მაგრამ შეიქმნებოდა, თუკი იმ თანხას საზოგადოებას დავუტოვებდით და თავად გადასახადის გადამხდელნი განკარგავდნენ.

1848 წელს დასაქმების უფლება ჩვენს წინაშე წარსდგა მახინჯი იანუსის სახით და ეს საკმარისი აღმოჩნდა, რომ საზოგადოების თვალში მისი სახელი შებღალულიყო.

ერთ სახეს ერქვა: ეროვნული სახელოსნო.

მეორეს: ორმოცდახუთი სანტიმი.[2]

რივოლის ქუჩიდან[3] ეროვნულ სახელოსნოებში მიჰქონდათ მილიონები, ხელფასები რომ დაერიგებინათ, ასეთი იყო მონეტის ხილული მხარე.

მაგრამ რა იყო ამ მონეტის მეორე, უხილავ მხარეს? იმისათვის რომ მილიონობით ფრანკი ხაზინიდან გამოვიტანოთ, ჯერ ხაზინაში ეს ფული უნდა შევიტანოთ. სწორედ ამიტომ, დასაქმების უფლების მომხრეებმა ნაცადი გზით – გადასახადის გადამხდელებს მიმართეს.

Continue reading “გარანტირებული დასაქმება და გარანტირებული მოგება”

იგავი გატეხილ ფანჯარაზე

მთარგმნელის კომენტარი:
ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ტექსტი, რაც კი ოდესმე ვინმე ეკონომისტს დაუწერია. და ერთ-ერთი ჩემთვის ყველაზე საყვარელი ესსე ბასტიარიუმიდან (“პეტიციასთან” ერთად).
ამიტომ სწორედ, კომენტარი თავში გამომაქვს, მანამ, სანამ თავად ბასტიას კითხვას შეუდგებოდე. მინდა გაგაფრთხილო, რომ ჩემეულ თარგმანზე უფრო ზუსტი და უკეთესი ქართული თარგმანი (იმიტომ თუნდაც, რომ ის დედნიდანაა, მე კი ინგლისური თარგმნის თარგმნას ვაკეთებ) დევს აი, აქ.

***

ფრედერიკ ბასტია
გატეხილი ფანჯარა.
ის, რაც ხილულია და ის, რაც დაფარულია, თავი I

bastiat

ჩემო მკითხველო, შესწრებიხარ თუ არა, როგორ ბობოქრობს კეთილშობილი ბურჟუა ჟაკ ბონომი[1], როცა მისი ონავარი შვილი ფანჯრის შუშას ჩაამსხვრევს? ასეთ დროს, უთუოდ, იმასაც შენიშნავ შენი დაკვირვებული თვალით, რომ ყოველი დოყლაპია, ირგვლივ ვინც შემოკრებილა, თუნდაც ოცდაათნი იყვნენ, პირი შეუკრავსო თითქოს, ასე ანუგეშებს: „ზოგი ჭირი მარგებელია“, „კარგიც ხომ კეთდება რაღაც“, „მსგავსი უსიამო შემთხვევები ადგილობრივ წარმოებას უწყობს ხელს“, „ყველას უნდა შეხვდეს მისი წილი დოვლათი – რა ბედი ეწევა მეშუშეს, თუკი ფანჯრის მინები არასდროს გატყდება?”

ეგებ, საბრალო ბონომის გულის გამოსაკეთებლად ნასროლი როყიო სიტყვები გეგონოს, მაგრამ მათ უკან მთელი სწავლება იმალება, რომლის გასინჯვაც ამ მარტივი მაგალითით კეთილი საქმე მგონია, რაკი ეს სწავლებაა სწორედ, რომლითაც, სამწუხაროდ, ჩვენი ეკონომიკის მმართველი ინსტიტუციების უმრავლესობა ხელმძღვანელობს.

Continue reading “იგავი გატეხილ ფანჯარაზე”

კიდევ ერთხელ სავაჭრო ბალანსის შესახებ

ფრედერიკ ბასტია

სავაჭრო ბალანსის თეორია მრწამსად იქცა.

ასე გვასწავლეს: თუკი ქვეყანას უფრო მეტი საქონელი შემოაქვს, ვიდრე – გააქვს, ამ სხვაობის ტოლ მოგებას კარგავს და – პირიქით, თუ ქვეყნის ექსპორტი სჭარბობს იმპორტს, ჭარბია ქვეყნის მოგებაც. ეს სწავლება მივიღეთ აქსიომად და მის თარგზე ვჭრით კანონებს.

ახლახანს, ბატონმა მოგანმა[1] განგაშის ზარები დაარისხა, რომ მცდარი სავაჭრო პოლიტიკა გვაქვს. სტატისტიკის მოხმობით დაგვისაბუთა, რომ უმიზეზოდ, საკუთარი ნებით, ორას მილიონ ფრანკზე ვამბობთ უარს. ყოველწლიურად.

”თერთმეტი წლის განმავლობაში, მხოლოდ ვაჭრობით ორი მილიარდი ფრანკი დავკარგეთ. აცნობიერებთ მაინც, ეს რამდენია?!” – შესძახა ორი დღის წინ.

შემდეგ, წესისამებრ, ციფრები მოიშველია, და ასე გვითხრა:

„1847 წელს, თქვენ 605 მილიონის ღირებულების პროდუქცია გაყიდეთ და 152 მილიონის ღირებულებისა იყიდეთ – აქედან გამომდინარე, მოიგეთ 450 მილიონი ფრანკი.

ამავე დროს, თქვენ იყიდეთ 804 მილიონის ღირებულების ნედლეული და გაყიდეთ მხოლოდ 114 მილიონის ღირებულებისა, აქედან გამომდინარე, თქვენ იზარალეთ 690 მილიონი ფრანკი“.

Continue reading “კიდევ ერთხელ სავაჭრო ბალანსის შესახებ”

ჩინური არაკი

ფრედერიკ ბასტია
ეკონომიკური სოფიზმები. ტომი II, თავი VII

Chinese Canal

იყო და არა იყო რა, ღვთის უკეთესი რა იქნებოდა, იყო ორი ჩინური ქალაქი: ჩინი და ჩანი. და სანაოსნო არხი აკავშირებდა ამ ორ ქალაქს.

ერთ მშვენიერ დღეს, იმპერატორმა არხის მოშლა ბრძანა. ბრძანა, მოეჭრათ კლდე და ვეებერთელა ლოდებით ამოევსოთ არხი.

მწიგნობართუხუცესმა ჯუანგმა, ეს რომ შეიტყო, შეძრწუნდა, ფერხთ ჩაუვარდა მბრძანებელს და შეჰკადრა:

– ზეცათა შვილო, შეცდომა მოგდის.

მაგრამ იმპერატორმა ასე უპასუხა:

– დადუმდი ჯუანგ, სიბრიყვეებს როშავ.

Continue reading “ჩინური არაკი”

თქვენი ხელფასი და პროტექციონიზმი

ფრედერიკ ბასტია
მატულობს თუ არა ხელფასი პროტექციონიზმის დროს.
ეკონომიკური სოფიზმები. თავი 12

Free Trade vs Protection

<…>

ვუსმენ ხოლმე, როგორ იღვრებიან ქადაგად ჩვენი კრიტიკოსები, როგორ წუხან პროლეტარიატის ბედზე, თვალცრემლიანი აკანტურებენ თავებს და მუდამ მზად აქვთ დასაქმებულთათვის გამოწერილი წამლობის რეცეპტი: ორგანიზაცია, ასოციაცია, კომუნიზმი… ერთხელ იქნება, მეც დაგელაპარაკებით ასოციაციებზე, ორგანიზაციებზე და ყველა იმ ქიმერაზე რისი მეშვეობითაც თქვენს მოხიბლვას და უბსკრულში გადაჩეხვას ცდილობენ. მაგრამ ახლა მსურს, დაგელაპარაკოთ უსამართლო კანონზე, რომელიც გიდგენთ, ვისგან უნდა შეიძინოთ პური, ხორცი, სამოსი და გიწესებთ ნიხრს, იძულებული რომ ხართ, ამ ყველაფერში გადაიხადოთ.

ახლა მეტყვით, პროტექციონიზმი, რომელიც მაღალ ფასებს ადგენს და მეტ თანხას მაცლის ჯიბიდან, იმავდროულად ხელფასის ზრდას განა არ უწყობს ხელს?

Continue reading “თქვენი ხელფასი და პროტექციონიზმი”

გადასახადებით დამძიმებული საქონელი

ფრედერიკ ბასტია
ეკონომიკური სოფიზმები. თავი V

Tax-Bombjpg

ხშირად გაგვიგია, როგორ ითხოვენ უცხოური საქონლის დაბეგვრას, აქაოდა, შიდა წარმოების საქონელზე დაწესებული გადასახადი უნდა გავაწონასწოროთო. ეს სოფიზმი, თითქოს, ორი ქვეყნის წარმოების თანაბარ პირობებში ჩაყენებას გულისხმობს, მაგრამ რაც თვალთახედვის მიღმა გვრჩება, გადასახადის ბუნებაა: ყოველი გადასახადი დაბრკოლებაა და მისი პირდაპირი ეფექტი – საქონლის ფასის გაძვირება. თუ შიდა ბეგარა საბაჟო მოსაკრებელზე იმდენად მაღალია, რომ საქონლის შემოტანა უფრო მომგებიანია, ვიდრე წარმოება, თავისუფალ ნებას მინდობილი ადამიანები, თავისუფალ და რაციონალურ არჩევანს გააკეთებენ და (სხვა თანაბარ პირობებში), იმპორტირებულ საქონელს მიანიჭებენ უპირატესობას. ორი ბოროტებიდან (ბეგარა და მოსაკრებელი) – ნაკლებს აირჩევენ. სწორედ აქ წარმოიშობა ის სოფიზმი, რომელიც პროტექციონიზმის მიმდევართა შორის იმდენად ფესვგადგმულია, რომ ცალკე უარყოფას იმსახურებს.

Continue reading “გადასახადებით დამძიმებული საქონელი”