10 გაკვეთილი ეკონომიკაში: როგორ იქმნება და უფასურდება ფული

ართურ ლაფერი

ფული დედამიწას ატრიალებს[1], ფულს კი Fed ქმნის
იაზროვნე ეკონომიურად – გაკვეთილი მეხუთე

ThE5

როგორ ქმნის ფედერალური სარეზერვო სისტემა (Fed) ფულს

ჩვენი სათქმელი ბევრად იოლი იქნებოდა, ფრაქციული სარეზერვო საბანკო სისტემა[2] რომ არ არსებობდეს, ან, კიდევ უკეთესი, თუკი ანგარიშსწორებას ყველანი მხოლოდ ნაღდი ფულით განახორციელებენ, მაგრამ სამყარო სხვაგვარადაა მოწყობილი. იმისათვის რომ გავიგოთ, როგორ ქმნის Fed ფულს, ჯერ ამ ინსტიტუტის მოწყობა უნდა ვნახოთ.

ამერიკის შეერთებულ შტატებში ბანკებს რეზერვების შენახვა ევალებათ, რაც იმას ნიშნავს, რომ მათი კლიენტების ანგარიშებზე დაცული თანხის გარკვეული ნაწილი ხელუხლებელი სახით უნდა გადადონ. ამ რეზერვს შეიძლება შეადგენდეს ნაღდი ფული ან ბანკის დეპოზიტი ფედერალურ სარეზერვო სისტემაში. მაგალითად, თუ კონკრეტულ ბანკში კლიენტებს აქვთ 1,000 ანგარიში და საშუალო ბალანსი მათზე 500 აშშ დოლარია, მაშინ ბანკის მთლიანი დეპოზიტები იქნება $500,000. თუ Fed 10%-ის ოდენობის სარეზერვო მოთხოვნას დაადგენს, მაშინ ამ ერთმა ბანკმა $50,000 ტოლი რეზერვები უნდა შეინახოს. შესაძლოა, ბანკს საკუთარ საცავში ჰქონდეს 40,000 დოლარი ნაღდი ფულით და 10,000 დოლარის დეპოზიტი Fed-ში.

იმის გამო, რომ სარეზერვო მოთხოვნა ყოველთვის 100%-ზე ნაკლებია, ჩვენ გვაქვს ე.წ. ფრაქციული სარეზერვო სისტემა, ამიტომ ბანკი გადახდისუუნარობა თეორიულად შესაძლებელი. ზემოთ მოცემულ ჰიპოთეზურ მაგალითს რომ გავყვეთ, თუ, რაიმე მიზეზით, ბანკის კლიენტებს მათი დეპოზიტების უსაფრთხოება დააეჭვებთ და სალაროს მიაწყდებიან, მთელი თანხის გატანას ვერ შეძლებენ. კლიენტებს სჯერათ, რომ მათ (ერთობლივად) 500,000 დოლარი უდევთ საბანკო დეპოზიტზე, მაგრამ რეზერვების ჯამი, რის უმალ გაცემაც ბანკს შეუძლია, მხოლოდ 50,000 დოლარია. ამ ტიპის პანიკური ზვავის შესაჩერებლად შექმნა მთავრობამ დეპოზიტების დაზღვევის ფედერალური კორპორაცია (FDIC). ეს დიდი დეპრესიის დროს მოხდა.

ახლა ჩვენ შეგვიძლია ვნახოთ, როგორ “ქმნის ფულს“ Fed. ამის გაგონებაზე ბევრს, ალბათ, საბეჭდი დაზგა წარმოგიდგათ თვალწინ, რომელიც ახალთახალ 100 დოლარიან კუპიურებს ჭრის, მაგრამ, სინამდვილეში, „ფულის შექმნა“ სხვაგვარად მუშაობს – როდესაც Fed-ს ფულის მიწოდების გაზრდა სურს, მისი ამოცანა საზოგადოების მიერ ბანკებში განთავსებული დეპოზიტების მთლიანი ოდენობის ზრდაა. ვინაიდან მოთხოვნამდე დეპოზიტები რეზერვებით უნდა იყოს გამყარებული, ფულის მასის[3] გაზრდა Fed-ს ორი გზით შეუძლია:

ა) სავალდებულო სარეზერვო განაკვეთის შემცირებით; ან

ბ) საბანკო სისტემის ფულადი რეზერვების გაზრდით.

მაგრამ, როგორც წესი, Fed არ ჟონგლიორობს სარეზერვო განაკვეთებით და საბანკო სისტემაში არსებულ მთლიან ფულად რეზერვებზე ზემოქმედებას ამჯობინებს. ამის გაკეთებისთვისაც ორი გზა არსებობს. პირველ რიგში, Fed-ს შეუძლია შეცვალოს რეფინანსირების (ფედერალური დისკონტის) განაკვეთი – ეს არის საპროცენტო განაკვეთი, რომლითაც Fed ბანკებს ასესხებს ფულს. თუ კონკრეტულ ბანკი პრობლემებს წააწყდა და კანონით დაკისრებული მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად სახსრები არ აქვს, მას შეუძლია, როგორც უკიდურესი საშუალება, დასახმარებლად Fed-ს მიმართოს და მისგან ისესხოს ფული. ბუნებრივია, რეფინანსირების განაკვეთის შემცირება გაცემული სესხების რაოდენობის ზრდას იწვევს, შემცირება კი – პირიქით.

არსებობს სხვა გზაც, რომლის დახმარებით Fed-ს სისტემაში არსებული ფულის მოცულობის შეცვლა შეუძლია და ეს ყველაზე ხშირად გამოყენებული ინსტრუმენტია – ე.წ. „ღია ბაზრის ოპერაცია“. თუ Fed-ს ფულის მიწოდების გაზრდა სურს, შეუძლია ბაზარზე შევიდეს და ბანკებისგან ფასიანი ქაღალდები (მაგალითად – სახელმწიფო ობლიგაციები) შეიძინოს. თანხა ამ კონკრეტული ბანკის სარეზერვო ანგარიშს დაემატება Fed-ში, რაც, ცხადია, საშუალებას მისცემს ბანკს, მეტი რაოდენობით სესხი გასცეს – ვინაიდან, სარეზერვო ანგარიში Fed-ში სარეზერვო მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის გამოიყენება, ბანკის მფლობელობაში არსებული სახელმწიფო ობლიგაციები და სხვა ფასიანი ქაღალდები კი – არა. როდესაც Fed-ს ფულის მიწოდების შეზღუდვა სურს, პირიქით აკეთებს – ფასიანი ქაღალდებს ყიდის ბანკებზე – გადახდილი თანხა ბანკების სარეზერვო ნაშთებს შეამცირებს, შესაბამისად, ბანკებს მოთხოვნამდე დეპოზიტების გაზრდის საშუალებაც უმცირდებათ.

დაბოლოს, კიდევ ერთი საკითხი დაგვრჩა – საიდან ჩნდება “ახალი ფული”? როდესაც მთავრობა მწვანე ქაღალდის ტკიცინა ოთხკუთხედებს გამოაჩენს ბენჯამინ ფრანქლინის პორტრეტით, ყველა ხვდება, რომ ფულის მიწოდება გაიზარდა, მაგრამ თანამედროვე ფულად სისტემებში ახალი ბანკნოტები ბრუნვაში შემოდის, როცა Fed ბანკებისგან ყიდულობს ფასიან ქაღალდებს და მათ რეზერვებს ზრდის. თუ, მაგალითად, Fed 1 მილიონი აშშ დოლარის სახაზინო ობლიგაციებს შეიძენს XYZ ბანკიდან, ამ ბანკის ანგარიშს დამატებით 1 მილიონი დოლარის რეზერვებით დააკრედიტებს. ეს თანხა, თითქოს, “არსაიდან” გაჩნდა და, თუ სარეზერვო მოთხოვნა 10%-ის ტოლია, მაშინ XYZ ბანკს საკუთარ კლიენტებზე 10 მილიონი დოლარის ტოლი სესხის გაცემა შეუძლია – საზოგადოების ხელთ არსებული ფულის მთლიან ოდენობას 10 მილიონი აშშ დოლარი დაემატა, თუმცა, იმიტომ არა, რომ ახალი ბანკნოტები დაბეჭდეს.

ფული და ინფლაცია

მილთონ ფრიდმანის მტკიცება, რომ „ინფლაცია ყოველთვის და ყველგან მონეტარული ფენომენია“, დიდწილად არის სიმართლე – სწორედ ამიტომაა ასეთი მნიშვნელოვანი მონეტარული თეორიის სწორად ჩამოყალიბება. კავშირი Fed-ის პოლიტიკასა და ფასების ინფლაციას შორის არც ისე მკაფიოა, როგორც ბევრი მკვლევარი ფიქრობს. უმუშევრობისა და წარმოების საკითხს რაც ეხება, მე ერთგვარი ცნობადობა მოვიპოვე იმის ჩვენებით, რომ ქეინზიანელებმა, მათი თეორიისთვის სამწუხაროდ, მიწოდების მხარე უგულებელყვეს. ეგებ, ირონიაა, მაგრამ მონეტარულ თეორიასთან დაკავშირებით, დიდი მონდომება დამჭირდა იმის საჩვენებლად, რომ მონეტარისტებმა უგულებელყვეს მოთხოვნის მხარე და, შესაბამისად, შეცდომით შეაფასეს 1980-იანი წლების დასაწყისში განვითარებული მოვლენები. ამ ყველაფერს მოგვიანებით ავხსნი, ჯერ მიწოდებისა და მოთხოვნის საფუძვლებს უნდა გადავხედოთ. იმისთვის, რომ ფულის ანალიზი მაქსიმალურად მარტივი იყოს, ჯერ რაიმე უფრო იოლით გავივარჯიშებთ, კერძოდ – ვაშლებით.

მიწოდება და მოთხოვნა: ვაშლების ამბავი

ეკონომიკის სამყაროში ყველაფერს მოთხოვნისა და მიწოდების კანონი მართავს – ანუ ფასი და რაოდენობა. საქონლისა და მომსახურების ოდენობა, რომელიც მომხმარებლებს სურთ, შეიძინონ ან – შეინახონ, დამოკიდებულია ფასზე. საქონლისა და მომსახურების ოდენობა, რომელიც მიმწოდებლებს სურთ, გაყიდონ – ესეც ფასზეა დამოკიდებული. დროის ნებისმიერ მონაკვეთში არსებობს უნიკალური ფასი, რომელიც მოთხოვნის მოცულობას და მიწოდების მოცულობას აწონასწორებს. იგივე აზრი სხვაგვარად რომ ჩამოვაყალიბოთ, არსებობს უნიკალური რაოდენობა, რომელიც აწონასწორებს იმ ფასს, მყიდველებს რომ სურთ, გადაიხადონ და მიმწოდებლები მზად არიან – მიიღონ.

როგორც წინა გაკვეთილებში ვთქვით, ნებისმიერი აღმავალი ზეწოლა მოთხოვნაზე (ზეწოლა, რომელიც ფასის ცვლილებით არ არის გამოწვეული) თავის მხრივ, აღმავალ ზეწოლას მოახდენს ფასებისა და რაოდენობაზე. და – პირუკუ.

ავიღოთ ვაშლი. თუ აღმოვაჩენთ, რომ ამ ხილს აქვს გარკვეული აფროდიზიაკული თვისებები აქვს ან (ვისაც უფრო მოეწონება) – ჰალუცინოგენური, მასზე მოთხოვნა გაიზრდება, რაც გამოიწვევს ვაშლის ფასის ზრდას. გაზრდილი ფასი, თავის მხრივ, ვაშლის მწარმოებლებს აიძულებს, მეტი ვაშლი მოკრიფონ, ვაშლის მეტი ხე დარგონ და მიწოდების მრუდი გადაადგილდება. აღმავალი ზეწოლა მოთხოვნაზე იმ სურათს მოგვცემს, რომ ბაზარზე მეტი ვაშლი გაჩნდება უფრო მაღალ ფასად. თუ, საპირისპიროდ, აღმოჩნდება, რომ ვაშლი იწვევს კიბოს ან უნაყოფობას, ამ ხილზე მოთხოვნა შემცირდება (ეს არის დაღმავალი ზეწოლა), რაც გამოიწვევს ვაშლის ფასებისა და წარმოების შემცირებას.

გარე ფაქტორის ზეგავლენა შეიძლება განიცადოს არა მხოლოდ მოთხოვნამ, არამედ – მიწოდებამ, მაგრამ პასუხი იგივე იქნება: აღმავალი ზეწოლა მიწოდებაზე დაღმავალ ზეწოლას მოახდენს რაოდენობასა და ფასზე და – პირიქით. ეს ორჯერ ორია.

ისევ მაგალითზე ვნახოთ – თუ ვაშლის მწარმოებლებს მოულოდნელად უხვი მოსავალი ექნებათ (აღმავალი ზეწოლა მიწოდებაზე), ბაზარზე ჭარბი რაოდენობით ვაშლი გაჩნდება, რაც ფასების შემცირებას გამოიწვევს. ეს მყიდველებს უბიძგებს, მეტი ვაშლი შეიძინონ. გვექნება მეტი ვაშლი დაბალ ფასად. ცუდი მოსავლის შემთხვევაში (დაღმავალი ზეწოლა მიწოდებაზე) ბაზარზე გვექნება ჭარბი მოთხოვნა, ვაშლი გაძვირდება და ნაკლები ვაშლი გაიყიდება უფრო მაღალ ფასში. ამრიგად, მიწოდების ცვლილება გვაძლევს ვაშლების უფრო მეტ რაოდენობას უფრო დაბალ ფასში ან უფრო მცირე რაოდენობას უფრო მაღალ ფასში. მოთხოვნის ცვლილება გვაძლევს ვაშლების უფრო დიდ რაოდენობას უფრო მაღალ ფასში ან უფრო მცირე რაოდენობას უფრო დაბალ ფასში.

ჩვენი დისკუსიის საგულისხმო საკითხია, რომ მიწოდების ცვლილებისას, ფასები და რაოდენობა საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობენ, ხოლო მოთხოვნის ცვლილებისას, ფასები და რაოდენობა მოძრაობენ ერთი და იმავე მიმართულებით. ამიტომ, მხოლოდ იმის ცოდნით, თუ როგორ იცვლება რაოდენობა, ჯერ ვერ განვსაზღვრავთ, რა დაემართება ფასს. რაოდენობის ზრდა შეიძლება გამოიწვიოს როგორც მიწოდების ასე მოთხოვნის ზრდამ – პირველ შემთხვევაში, ფასები დაეცემა, მეორე შემთხვევაში, ფასები გაიზრდება.

მიწოდება და მოთხოვნა: ფულის ამბავი

ფული, როგორ ჯადოსნურ საგნადაც არ უნდა მიაჩნდეს ზოგიერთს, ეკონომიკის სფეროში არსებული ნებისმიერი სხვა საქონლისგან არაფრით გამოირჩევა და ისევე ემორჩილება მიწოდებისა და მოთხოვნის კანონებს, როგორც – ყველა სხვა. თუ, მიწოდების ზრდის გამო, იზრდება ფულის რაოდენობა, ჩვენ შევალთ მონეტარისტთათვის კარგად ნაცნობ სამყაროში, სადაც ფულის რაოდენობის ზრდა უფრო მაღალ ინფლაციას იწვევს, თანმდევი: საპროცენტო განაკვეთების მატებით, ოქროს გაძვირებითა და ვალუტის დასუსტებით. სწორედ აქ მოქმედებს ის ძველი წესი: „ინფლაცია ყოველთვის და ყველგან მონეტარული ფენომენია“.

თუმცა, როდესაც ფულის რაოდენობა იზრდება ფულზე გაზრდილი მოთხოვნის შედეგად, ცოტა უცნაურ სურათს ვხედავთ: ინფლაცია მცირდება, საპროცენტო განაკვეთები და ოქროს ფასი ეცემა, ვალუტა კი მყარდება. ფულის სწრაფი ზრდა, კონცეპტუალურად მაინც, შეიძლება გულისხმობდეს, როგორც უფრო დაბალ საპროცენტო განაკვეთებს და ინფლაციას, ასევე – უფრო მაღალ ინფლაციას და საპროცენტო განაკვეთებს. ამის მსგავსად, ფულის რაოდენობის შემცირებამ შეიძლება გამოიწვიოს უფრო მაღალი ინფლაცია და საპროცენტო განაკვეთების ზრდა. ახლა მაგალითებით ვნახოთ.

პუნქტი პირველი: ფულის მოცულობა (აქ ჩვენ ვიყენებთ M1 ტრადიციულ განმარტებას, რაც მოიცავს მოთხოვნამდე დეპოზიტებს და მიმოქცევაში არსებულ ნაღდ ფულს) მარტივად იზომება. Fed აკეთებს ამას ყოველ დღე და უშეცდომოდ. მარტივი გასაზომია მონეტარული (ფულადი) ბაზაც (ბანკების რეზერვები, რომლებიც ინახება Fed-ში, პლუს მიმოქცევაში არსებული ნაღდი ფული). ფედერალური სარეზერვო სისტემა ამ მონაცემებს დროულად და შესაქები დეტალურობით ამზეურებს.

პუნქტი მეორე: ყველა სახის ჰიპოთეზური პრაქტიკული სცენარისთვის, Fed ფულად ბაზას სრულად აკონტროლებს, რისთვისაც იყენებს შემდეგ ინსტრუმენტებს – ღია ბაზრის ოპერაციებს, რეფინანსირების სესხებს და სარეზერვო მოთხოვნის ცვლილებას. ფულადი ბაზის ცვლილება ფულის მიწოდების ცვლილებას ნიშნავს. ამის საპირისპიროდ, ფულის მასის, M1-ის ცვლილება ფულის რაოდენობის ცვლილებაა, რაც გამოწვეული შეიძლება იყოს ან მიწოდების ან მოთხოვნის ცვლილებით. იმისათვის, რომ შევაფასოთ, რა ემართება ფასებს, როდესაც ფულის რაოდენობა იცვლება, უნდა გავიგოთ, როგორ იცვლება ამ დროს მიწოდება და მოთხოვნა.

პუნქტი მესამე: როგორც უკვე ვთქვით, თუ ფულზე მოთხოვნის ზრდა ფულის მიწოდების ზრდას აღემატება, მაშინ ფული გაძვირდება. ამ შემთხვევაში, „ფულის ფასი“ იმ საქონლისა და მომსახურების რაოდენობაა, რომლებიც ერთ დოლარში იცვლება; თუ Chupa Chups 25 ცენტი ღირს, მაშინ 1 აშშ დოლარის საბაზრო ფასი ოთხი ცალი Chupa Chups ყოფილა. როდესაც ფულზე მოთხოვნა უფრო სწრაფად იზრდება, ვიდრე ფულის მიწოდება, ფული ძვირდება, რაც საქონლისა და მომსახურების გაიაფებას უდრის – შედეგად ინფლაციის შემცირება გვაქვს.

სამწუხაროდ, ფულზე მოთხოვნის ცვლილების პირდაპირი საზომი არ გვაქვს, თუმცა, ფულის მასისა (M1) და ფულის ბაზის (ფულის მიწოდების) ცვლილების გასაზომად, სანდო მონაცემები გაგვაჩნია. ეს ორი ერთად აღებული საშუალებას გვაძლევს, ფულზე მოთხოვნა ფულის მიწოდებასთან მიმართებაში გავზომოთ და განვსაზღვროთ, რა მოუვა ფულის ღირებულებას, ანუ – ინფლაციას. მაგალითად, თუ ფულზე მოთხოვნა მოულოდნელად უნდა გაიზარდოს, Fed-ის მიერ გამოქვეყნებულ მონაცემებში ამას პირდაპირ ვერ ამოვიკითხავთ, თუმცა, დავინახავთ M1-ის ზრდას, რომელიც ბაზის ზრდას აღემატება (ორივე მონაცემი Fed-ის მიერ გამოქვეყნებულ სტატისტიკაშია) და დავასკვნით, რომ ინფლაცია უნდა შემცირდეს.

პუნქტი მეოთხე: ფულის რაოდენობის ცვლილება ყოველთვის არის მოთხოვნისა და მიწოდების ცვლილების შედეგი. ამ ცვლილების კორელაციის გაზომვა (წინა პუნქტებისგან განსხვავებით) იოლად შესაძლებელია. მაგალითად, თუ მოთხოვნასა და მიწოდებაზე ტოლი ძალის აღმავალი ზეწოლაა, ფასი არ შეიცვლება, ფულის მასა (M1) კი – გაიზრდება როგორც მოთხოვნის, ასევე მიწოდების ზრდის კვალდაკვალ. მეორეს მხრივ, თუ მოთხოვნა გაიზრდება, მიწოდება კი უცვლელია, ფული გაძვირდება (ე.ი. შემცირდება ინფლაცია) მისი მასა კი – გაიზრდება, მაგრამ იმაზე ნაკლებად, ვიდრე მოთხოვნის ზრდაა. სხვადასხვა სახის მაგალითის შესწავლით, მკითხველი დარწმუნდება, რომ ფულის მასის ცვლილება მოთხოვნისა და მიწოდების ცვლილებების საშუალო შეწონილია. ფულის ბაზის და ფულის მასის (M1) ზრდის ტემპის შეპირისპირებით (ანუ ფულის მიწოდების ზრდა ფულის რაოდენობის ზრდასთან შედარებით) ყოველთვის შეგვიძლია გავიგოთ, მკაცრი მონეტარული პოლიტიკა ტარდება თუ მსუბუქი[4]. ამ ცოდნით შეიარაღებულებმა, უნდა შევძლოთ გონივრული მსჯელობა ინფლაციის მოსალოდნელი მაჩვენებლის შესახებ.

ჩვენი თეორიის თანახმად, თუ ფულის მასა ფულის მიწოდებაზე უფრო სწრაფად იზრდება, ფულზე მოთხოვნა მიწოდებასთან შედარებით, ნებისმიერ შემთხვევაში უნდა გაიზარდოს, რაც ინფლაციის შემცირებას გამოიწვევს. მეორეს მხრივ, თუ ფულის მასა ფულის მიწოდებაზე ნელა იმატებს, ფულზე მოთხოვნა ფულის მიწოდებაზე ნაკლებად გაიზრდება, რაც უფრო მაღალ ინფლაციას გამოიწვევს.

მთავარი ისაა, რომ „ფულის მიწოდება“ და „ფულის რაოდენობა“ ერთი და იგივე არ არის. ფულის მასა – ანუ მოცემულ მომენტში ვალუტის და მოთხოვნამდე დეპოზიტების ფაქტობრივი წონასწორობა ეკონომიკაში – მთავრობის პირდაპირ ზემოქმედებას არ ექვემდებარება. მთავრობა, ცხადია, ფულის ბაზის ცვლილებებით ფულის მიწოდების ცვლილებაზეც ახდენს გავლენას, მაგრამ მიწოდება მოთხოვნასთან თანხვედრაში უნდა იყოს, ისე, როგორც ვაშლების რაოდენობა არ შეიძლება, მხოლოდ მიწოდების მრუდის ცოდნით განისაზღვროს.

ეს უმნიშვნელოვანესი პრინციპია – მის გარეშე სწორ ფულად თეორიას ვერასოდეს მიიღებთ. კერძო პირების ქცევა ოფიციალურ ფულად პოლიტიკასთან ურთიერთქმედებს და ასე პოულობს ფულის მასა (M1) წონასწორობის წერტილს. ადამიანთა ქცევამ შეიძლება გააძლიეროს ან, პირიქით, შეაფერხოს მთავრობის გეგმები. მაგალითად, კერძო პირებს შეუძლიათ, შეამცირონ M1, თუკი საბანკო სისტემიდან ფულს გამოიტანენ და ნაღდი ფულის სახით შეინახავენ, რადგან საფულის „სარეზერვო მოთხოვნა“ არის 100%. ბანკებს, თავის მხრივ, ასევე აქვთ ზეგავლენა ფულის მთლიან მოცულობაზე, რადგან მათ შეუძლიათ, აუცილებელი რეზერვი მთავრობის მიერ დადგენილ მინიმუმზე მეტი ჰქონდეთ. Fed-ის მიერ განსაზღვრული რეზერვების მოცემული რაოდენობა, საკუთრივ ბანკების მიერ განსაზღვრული უფრო მაღალი ან დაბალი სასურველი კოეფიციენტის გამო, მოთხოვნამდე დეპოზიტების უფრო დიდი ან მცირე რაოდენობის შესაბამისი იქნება.

ჩვენ ვიცით, რომ ფულზე მოთხოვნა ფულის მიწოდებასთან შედარებით იზრდება ყოველთვის, როდესაც ფულის მასა იზრდება ფულის მიწოდებასთან შედარებით. განსხვავებას ფულის ბაზის და ფულის მასის ზრდას შორის ბაზის ჭარბ ზრდას უწოდებენ. ეს არის უაღრესად მძლავრი ინსტრუმენტი ფინანსური ბაზრების, ინფლაციის, საპროცენტო განაკვეთების, სპოტ ფასებისა და გაცვლითი კურსის ანალიზისთვის. ახლა აგიხსნით, რატომ ვერ მოახერხეს მონეტარისტებმა იმის გაგება, თუ რა ხდებოდა 1980-იანი წლების დასაწყისში.

Figure 1 Base Growth vs. Inflation

როდესაც საქმე ფულს ეხება, არ შეგვიძლია, უბრალოდ უგულებელვყოთ მოთხოვნის მხარე: რეიგანის წლები

1970-იანი წლების ბოლოს, ფულზე მოთხოვნის ცვლილების ასახსნელად, ადამიანებს ვთხოვე, იმის წარმოდგენა, რა მოხდებოდა, თუ ყველა სრულად იქნებოდა დარწმუნებული, რომ 20 წლის შემდეგ ერთი დოლარის ღირებულება (საქონლისა და მომსახურების მსყიდველობითუნარიანობის თვალსაზრისით) იმჟამინდელის ტოლი იქნებოდა. საპროცენტო განაკვეთები და ოქროს ფასი, ცხადია, დაიკლებდა; დოლარის კურსი უცხოურ ბირჟებზე და აქციების ფასი – გაიზრდებოდა. ამასთან, დოლარზე მოთხოვნის ზრდა გამოიწვევდა მიწოდების მატებას (მოძრაობა მიწოდების მრუდის გასწვრივ) და გაიზრდებოდა ფულის მასა. ყველა სხვა ფაქტორი თუ უცვლელია, მყარ ვალუტას ამჯობინებთ თუ სწრაფად გაუფასურებულს? პასუხი მარტივია. ზუსტად ეს მოხდა 1980-იანი წლების დასაწყისსა და შუაწელს, როდესაც პრეზიდენტი იყო რონალდ რეიგანი, ფედერალური სარეზერვო სისტემის თავმჯდომარე კი – ფოლ უოლქერი.

1980-იანი წლების დასაწყისში, პრეზიდენტთან შეხვედრების დროს, მე და მილთონ ფრიდმანს არაერთი ცხარე დისკუსია გვქონდა. ფრიდმანი გვაფრთხილებდა, რომ ფულის მასის სწრაფი ზრდა მალე გამოიწვევდა ბევრად უფრო მაღალ ინფლაციას, მე კი არ ვეთანხმებოდი. ჩემი აზრით, 1980-იანი წლების დასაწყისში ფულის რაოდენობის სწრაფი ზრდა ფულზე მოთხოვნის ზრდამ გამოიწვია, მაშინ, როდესაც ფრიდმანი არ ასხვავებდა ფულის რაოდენობასა და ფულის მიწოდებას.

დანარჩენი, როგორც იტყვიან, უკვე ისტორიაა. რეიგანის რევოლუციის დროს, ინფლაციის მაჩვენებლები შემცირდა. ფრიდმანი შეცდომაში შეიყვანა მისმა ფავორიტმა სტატისტიკურმა მაჩვენებელმა (ფულის მასა რეალური მშპ-ს ერთეულთან მიმართებით) რადგან ყურადღების მიღმა დარჩა ფაქტი, რომ 1980-იანი წლების დასაწყისის განვითარებაზე ორიენტირებულმა ეკონომიკურმა პოლიტიკამ დოლარი შესანახად უფრო მიმზიდველი გახადა. ამიტომ, აშშ დოლარის ღირებულება იზრდებოდა ფულის რაოდენობის ზრდასთან ერთად; ზუსტად ისე, როგორც ვაშლზე მოთხოვნის უცაბედი ზრდა იწვევს ბაზარზე უფრო მეტი რაოდენობით ვაშლის უფრო მაღალ ფასში მიწოდებას.

Figure 2 Annual Inflation Rates

Fed არ ადგენს საპროცენტო განაკვეთებს – დიახ, არ მოგეყურათ

ბოლო, დასკვნით პუნქტად, მინდა, ხაზგასმით აღვნიშნო – მიუხედავად იმისა, რას ისმენთ მედიიდან, Fed უშუალოდ არ განსაზღვრავს საპროცენტო განაკვეთებს. ერთადერთი საპროცენტო განაკვეთი, რომელსაც Fed ადგენს, რეფინანსირების განაკვეთია (რაც ზემოთ უკვე განვიხილეთ). მაგრამ, საბანკო რეზერვების მთლიან მოცულობასთან მიმართებით, თანხა, რომელსაც ბანკები Fed-ისგან სესხულობენ, მცირეა. ყველა შემთხვევაში, როდესაც მედიაში Fed-ის მიერ „საპროცენტო განაკვეთების“ ცვლილებას ახსენებენ, სინამდვილეში, ფედერალური ფონდების სამიზნე განაკვეთს გულისხმობენ[5]. ეს არის საპროცენტო განაკვეთი, რომელსაც ბანკები ერთმანეთს უხდიან თანხის ერთდღიანი სესხებისთვის. ამ ბაზარზე Fed არც მსესხებელია, არც – გამსესხებელი და მაინც ვარაუდობენ, რომ ფედერალურ სარეზერვო სისტემას „მიზანში აქვს“ ასეთი სესხების განაკვეთი. მაგრამ, რეალობა ისაა, რომ ფედერალური ფონდების განაკვეთს ბაზარზე მიწოდება და მოთხოვნა განსაზღვრავს და Fed-ს მათი „მიზანში ამოღება“ ზუსტად იმავე შედეგით შეუძლია, როგორც ნავთობის ან არაქისის პასტის ფასის. ამ მითის დასანგრევად მარტივი გზა მაქვს – დიაგრამა, რომელიც გვიჩვენებს, რომ Fed-ის მიერ განსაზღვრული სამიზნე განაკვეთი საკვირველად ხელიხელ მიჰყვება მოკლევადიანი სახაზინო ვალდებულებების ბაზრის მიერ განსაზღვრულ სარგებელს.

Figure 3 Fed Funds Target Rate

ფედერალური სარეზერვო სისტემა საპროცენტო განაკვეთებზე (განსაკუთრებით – გრძელვადიანზე) შემოვლითი გზით – ფულის ბაზის ცვლილებით ზემოქმედებს. როგორც უკვე ვნახეთ, Fed-ის პოლიტიკა ფასებზე, ანუ ინფლაციის მაჩვენებელზე ახდენს გავლენას – თუ ინფლაციის მაღალ მაჩვენებლებს მოელიან, კრედიტორები, სახაზინო ვალდებულებების შეძენისას, უფრო მაღალ სარგებელს მოითხოვენ. სწორედ ამიტომ, 1980-იანი წლების დასაწყისის უზარმაზარმა დეფლაციამ (Fed-ის თავმჯდომარე უოლქერის ბრძნული ხელმძღვანელობით) საპროცენტო განაკვეთების მკვეთრი ვარდნა გამოიწვია. მაგრამ, ფედერალური ბანკი არ „ადგენს“ საპროცენტო განაკვეთებს უშუალოდ და იმგვარად, როგორც მედიას სურს, დაგვარწმუნოს.

©Arthur B. Laffer – Thinking Economically. Texas Public Policy Foundation, 2008
©LV (ქართული თარგმანი, 2022)

Creative Commons License©Lord Vader. The Sound and The Vuvuzela. ნამუშევრის კოპირება, ციტირება და გამოქვეყნება დაშვებულია მხოლოდ ავტორისა და წყაროს (პოსტზე ლინკის) მითითებითა და ნებართვით. This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

___

(1)Money Makes the World Goes ‘Round – სტრიქონი სიმღერიდან „Money, Money“, რომლის ტექსტი ფრედ ებბს ეკუთვნის. ბროდვეის მიუზიკლიდან “კაბარე”.

(2)საბანკო სისტემის ტიპი, რომლის დროსაც კლიენტებისგან მოზიდული დეპოზიტების ნაწილს ბანკები რეზერვის სახით ინახავენ და დარჩენილ თანხას თავისუფლად გაასესხებენ. მინიმალურ თანხას, რომელიც ბანკებმა უნდა შეინახონ ლიკვიდურ აქტივებში, ქვეყნის ცენტრალური ბანკი განსაზღვრავს. ჩვენთან ამ ინსტიტუტს ეროვნული ბანკი ჰქვია, აშშ-ს შემთხვევაში – ფედერალური სარეზერვო სისტემა, ანუ – Fed. თუ როგორ მუშაობს ეს სისტემა, ლაფერი ამ გაკვეთილში თავად განმარტავს დეტალურად.

(3)ბევრი თვალსაზრისით, უფრო მართებული იქნებოდა „ფულის რაოდენობად“ თარგმნა, თუმცა, ბოლოს მაინც ჩვენთან დამკვიდრებული ტერმინი „ფულის მასა“ გამოვიყენე.

(4)Quantitative Easing & Quantitative Tightening – ეკონომიკის სტიმულირებაზე ან ინფლაციის შეზღუდვაზე მიმართული ქვეყნის ცენტრალური ბანკის პოლიტიკა.

(5)ღია ბაზრის ფედერალური კომისია (FOMC), რომელიც ფედერალური სარეზერვო სისტემის ნაწილია, განსაზღვრავს ფედერალური ფონდების განაკვეთს. ეს სამიზნე განაკვეთია, რომლითაც ბანკებს შეუძლიათ Fed-ში მათი ჭარბი სარეზერვო თანხები სხვა ბანკებზე გაასესხონ ერთდღიანი გარიგებით (ე.წ. „ოვერნაითი“). 1980-იანების დასაწყისში ეს განაკვეთი 20% იყო (ინფლაციის მოსათოკად), 2008 და 2020 წელს კი – განულდა ( ეკონომიკური ზრდის წახალისებისთვის). ლაფერის აზრით, FOMC-ის გადაწყვეტილება უბრალოდ მიჰყვება თავისუფალ ფინანსურ ბაზარზე მოთხოვნა-მიწოდებით განსაზღვრულ სარგებლის განაკვეთს.

___

მთარგმნელის (ვრცელი) კომენტარი:
იმ მრავალ ფრთოსან გამონათქვამს შორის, ჩერჩილს რომ მიაწერენ, არის ესეც:

თუ ოთახში ორ ეკონომისტს დასვამთ, ორ აზრს მოისმენთ, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ერთ-ერთი მათგანი ლორდი ქეინზია – ამ შემთხვევაში თქვენ მოისმენთ სამ მოსაზრებას.

როდესაც ეკონომისტები ისეთ (უდავო) ამბავზეც კი დავობენ, როგორიც სეის კანონია, რა გასაკვირია, რომ ცენტრალური ბანკის როლზე, პოლიტიკაზე და ამ ინსტიტუტის მნიშვნელობასა თუ საჭიროებაზე ყველა სკოლას თავისი მოსაზრება აქვს. მიწოდების ეკონომიკა გამონაკლისი არაა.

რა არის მიწოდების ეკონომიკა (ვრცლად) ლაფერის ლექციებიდან ჩანს, ერთი წინადადებით კი ეს არის: „შეკვეცე ბეგარა, შებოჭე ფული“. საფლაი-საიდერები, მონეტარისტების მსგავსად, ცენტრალური ბანკის (Fed-ის) მიმართ სკეპტიკურად, მისი პოლიტიკის მიმართ კი, მეტწილად, კრიტიკულად არიან განწყობილნი. ადანაშაულებენ, მათ შორის, დიდი დეპრესიის ხელშეწყობაშიც. ორთავე სკოლა თანხმდება, რომ, Fed-ის დაარსებიდან მოყოლებული, აშშ-ს მონეტარული პოლიტიკის ისტორიას თუ გადავხედავთ, ზიანი მეტია, ვიდრე – გამარჯვება. მონეტარიზმსა და მიწოდების ეკონომიკას შორის ბევრი მსგავსებაა. ისინი საერთო ფუნდამენტზე დგანან – ესაა თავისუფალი ბაზარი, მინიმალური რეგულაცია და მცირე მთავრობა. აერთიანებთ (თუმცა – ნიუანსებით) დამოკიდებულება ფულის ნეიტრალურობის მიმართ (რაც ნიშნავს, რომ ფულის მიწოდების გავლენა წარმოების ზრდაზე შეზღუდულია). ფრიდმანიც და ლაფერიც რეიგანის ეკონომიკური მრჩევლები იყვნენ. Fed-ის თავმჯდომარე ფოლ უოლქერი ინფლაციასთან ბრძოლის ფრიდმანისეულ რეცეპტებს იყენებდა… და მაინც – ფრიდმანს საფლაი-საიდერებთან დებატების დიდი ისტორია აქვს. 🙂 არამხოლოდ ლაფერთან (რასაც ამ გაკვეთილში თავად ლაფერი იხსენებს), ასევე – მანდელთანაც.

საფლაი-საიდერები ვალუტის გაცვლითი კურსით მანიპულირების წინააღმდეგნი არიან და მხარს უჭერენ: განახლებულ ოქროს სტანდარტზე დაბრუნებას; მონეტარულ კავშირს ქვეყნებს შორის; სავალუტო საბჭოს (როდესაც ეროვნული ვალუტა უცხოურ ვალუტაზეა მიბმული); რომელიმე მყარი ვალუტის თავისუფალ მიმოქცევას; საერთაშორისო (მსოფლიო) ვალუტის შემოღებას (ამიტომ მოიხსენიებენ რობერთ მანდელს ევროს „მამად“).

თავად მანდელს მოვუსმინოთ:

ამის ილუსტრირება შემიძლია ტერმინ „ფიქსირებული გაცვლითი კურსის“ დახმარებით. ამ ტერმინის ქვეშ ვგულისხმობ პროცესს, რომლის დროსაც ცენტრალური ბანკი უცხოური ვალუტის (ან ოქროს) ფასს აფიქსირებს და ფულის მასას საშუალებას აძლევს იმ მიმართულებით იმოძრაოს, რომელიც საგადამხდელო ბალანსის წონასწორობას შეინარჩუნებს.
რობერთ მანდელი. Policy Options, May, 2011

მიწოდების ეკონომიკა ეჭვით უყურებს ვალუტის კურსის ცვლილების პოზიტიურ ზეგავლენას ეკონომიკური შოკის დაძლევის გზაზე და ბევრად უფრო ეიმედება მოთხოვნა-მიწოდების მრუდისა და საბაზრო მექანიზმის უნარის, ზემოქმედება მოახდინოს ფასებსა და ხელფასებზე, შესაბამისად – წარმოებასა და დასაქმებაზე. სანამ კიდევ ერთ ციტატას მოვიტან, ჯერ განვმარტავ ტერმინს „ფულის ილუზია“ (რომელსაც მანდელი იყენებს) – ეს გულისხმობს, რომ ადამიანები მათ შემოსავალს და ქონებას აფასებენ ნომინალური და არა რეალური (ინფლაციის გათვალისწინებით) ღირებულებით.

დევალვაცია დასაქმების გაზრდისთვის კარგი ინსტრუმენტი ვერ არის. მომხრეთა არგუმენტი ფულის ილუზიას ემყარება და ქვეყანას ფულადი არასტაბილურობის მოლიპულ ფლატეზე მიუძღვება. დევალვაცია ზრდის ფასებს და ამცირებს რეალურ ხელფასებს, რაც, პოტენციურად, გაზრდის შრომაზე მოთხოვნას; მაგრამ როდესაც პროფკავშირები (ფულის ილუზიის ტყვეობიდან თუ დააღწიეს თავი) გაზრდილი ფასებისთვის კომპენსაციას მოითხოვენ ან მოახდენენ მათი ხარჯების შესაბამის კორექტირებას, ან, სულაც, წინასწარ განჭვრეტენ დევალვაციის შედეგებს და წინმსწრებად მიაღწევენ ხელფასების ზრდას, რეალური ხელფასის განაკვეთი უცვლელი დარჩება და დევალვაციის პოლიტიკა ვერ გამოიღებს შედეგს. საუკეთესო სცენარშიც კი, [სავალუტო კურსის] კორექტირება ფასების გაზრდას და მონეტარული სტაბილურობის რღვევას მოგვიტანს.
რობერთ მანდელი. იქვე

___

ართურ ლაფერი – გაკვეთილი მესამე: მთავრობა და კეთილდღეობა
ართურ ლაფერი – გაკვეთილი მეექვსე: ვის ეშინია “სავაჭრო დეფიციტის”
___
ფრედერიკ ბასტია – კიდევ ერთხელ სავაჭრო ბალანსის შესახებ

ავტორი: Lord Vader

Not stupid, or inconsiderate. Not obnoxious, or violent, or boring, or annoying. Not a bad dresser, not unemployed, and not unhandsome, either. Still drive people mad sometimes. :)

%d bloggers like this: